ශිෂ්ටාචාරයේ මහා බලකණුවේ ඉතිහාසය සහ පරිණාමය.

පර්සියානු අධිරාජ්‍යයේ ආරම්භය සහ රන් යුගය.

ක්‍රි.පූ. 550 දී මහා සයිරස් (Cyrus the Great) රජු විසින් ආරම්භ කරන ලද ඇකිමිනිඩ් (Achaemenid) අධිරාජ්‍යය ලොව ප්‍රථම සැබෑ මහා අධිරාජ්‍යය ලෙස සැලකේ. එකල ලෝක ජනගහනයෙන් 44%ක් පමණ පාලනය කළේ පර්සියානුවන් විසිනි. සයිරස් රජු විසින් ලොව ප්‍රථම මානව හිමිකම් ප්‍රකාශනය ලෙස සැලකෙන "සයිරස් සිලින්ඩරය" (Cyrus Cylinder) නිර්මාණය කළේය. "රාජකීය මාර්ගය" (Royal Road) වැනි දියුණු මහා මාර්ග පද්ධති මගින් ආසියාව සහ යුරෝපය යා කෙරිණි.

පර්සියානු අධිරාජ්‍යයේ බිඳවැටීම (The Fall of Persia)

ශක්තිමත් අධිරාජ්‍යයක් වුවද, පර්සියාවේ බිඳවැටීම ප්‍රධාන අවස්ථා කිහිපයකදී සිදු විය. ක්‍රි.පූ. 330 දී මැසිඩෝනියාවේ ඇලෙක්සැන්ඩර් රජු විසින් පර්සෙපොලිස් (Persepolis) නගරය විනාශ කරමින් පර්සියානු බලය පළමුවරට බිඳ දැමීය. ක්‍රි.ව. 7 වැනි සියවසේදී අරාබි මුස්ලිම්වරුන් විසින් පර්සියාව යටත් කර ගැනීමත් සමඟ එතෙක් පැවති සොරාස්ට්‍රියානු (Zoroastrianism) ආගම වෙනුවට ඉස්ලාම් දහම ව්‍යාප්ත විය. 13 වැනි සියවසේදී ජෙන්ගිස් ඛාන්ගේ හමුදා පර්සියාවේ නගර සහ පුස්තකාල අළු කර දමමින් දැවැන්ත විනාශයක් සිදු කළහ.

පර්සියාවේ සිට ඉරානය දක්වා  දේශපාලනික සහ සංස්කෘතික පරිණාමය.

වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ ලෝක සිතියමේ "පර්සියාව" (Persia) ලෙස සලකුණු වූ දේශය 1935 දී නිල වශයෙන් "ඉරානය" (Iran) බවට පත් විය. මෙම නාමකරණය හුදු නම වෙනස් කිරීමක් පමණක් නොව, එය එම දේශයේ අනන්‍යතාවය සහ දේශපාලනික දිශානතිය ලොවට ප්‍රකාශ කිරීමක් ද විය. බටහිර ජාතීන් පුරාණ කාලයේ සිටම මෙම කලාපය හැඳින්වූයේ ග්‍රීක බසින් බිඳී ආ "පර්සියාව" යන නමිනි. එහෙත් දේශීය වැසියන් තම රට හැඳින්වූයේ "ඊරාන්" (Iran) යන නමිනි. එහි තේරුම "ආර්යයන්ගේ දේශය" යන්නයි. 1935 දී එවකට පාලකයා වූ රේසා ෂා පහ්ලවි (Reza Shah Pahlavi) රජු, විදේශීය තානාපති කාර්යාලවලින් ඉල්ලා සිටියේ මින් ඉදිරියට තම රට හැඳින්වීමට "ඉරානය" යන දේශීය නාමය භාවිතා කරන ලෙසයි. මෙය රට නවීකරණය කිරීමේ සහ බටහිර බලපෑම්වලින් මිදී ස්වාධීන අනන්‍යතාවයක් ගොඩනැගීමේ පියවරක් විය. 20 වැනි සියවසේ මැද භාගය වන විට ඉරානය ඉතා වේගයෙන් බටහිර පන්නයට හැඩගැසුණු රාජ්‍යයක් විය. කාන්තා අයිතිවාසිකම් ලබා දීම, අධ්‍යාපනය දියුණු කිරීම සහ කර්මාන්තකරණය තුළින් ඉරානය මැදපෙරදිග දියුණුම රටක් බවට පත් කිරීමට ෂා රජු උත්සාහ කළේය. ඉරානයේ තිබූ විශාල තෙල් නිධි නිසා රටේ ආර්ථිකය ශක්තිමත් වූ අතරම, බටහිර රටවල (විශේෂයෙන් ඇමරිකාවේ සහ බ්‍රිතාන්‍යයේ) දැඩි මැදිහත්වීම්වලට ද රට ලක් විය. ඉරාන ඉතිහාසයේ විශාලතම හැරවුම් ලක්ෂ්‍යය වන්නේ 1979 වසරයි. ෂා රජුගේ අධික පාලනයට සහ බටහිරකරණයට එරෙහිව ජනතාව වීදි බැස කැරලි ගැසූහ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, රජාණ්ඩුව අවසන් වී අයතුල්ලා කොමේනි (Ayatollah Khomeini) තුමාගේ නායකත්වයෙන් යුත් "ඉස්ලාමීය සමූහාණ්ඩුවක්" පිහිටුවන ලදී. එය පර්සියානු සංස්කෘතිය සහ ඉස්ලාමීය නීතිය මුසු වූ නව පාලන ක්‍රමයක් විය.

අද වන විට ඉරානය (නූතන පර්සියාව) ලෝක දේශපාලනයේ තීරණාත්මක බලවතෙකි. න්‍යෂ්ටික බලශක්තිය සහ මැදපෙරදිග කලාපීය ප්‍රශ්නවලදී ඉරානය ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කරයි. වසර ගණනාවක් පුරා පනවා ඇති ජාත්‍යන්තර සම්බාධක හමුවේ වුවද, ඉරානය තවමත් තෙල් සහ ස්වභාවික වායු අපනයනය හරහා තම ආර්ථිකය පවත්වා ගනී. අදටත් ඉරාන ජනතාව තම "පර්සියානු" මුල් ගැන ආඩම්බර වෙති. පර්සියානු නව අවුරුද්ද (Nowruz) වැනි උත්සව ඔවුන් අති උත්කර්ෂවත් ලෙස සමරනු ලබයි.

පර්සියාවේ බලය කාලයත් සමඟ හීන වී ගියද, එහි කලාව, විද්‍යාව සහ දර්ශනය අදටත් මුළු ලෝකයටම ආදර්ශයකි. අධිරාජ්‍යයන් බිඳ වැටුණත්, පර්සියානු ආත්මය තවමත් ඉරාන ජනතාව සහ ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය තුළ ජීවමානව පවතී.